Staszek

Staszek
staszek2000(malpa)ymail.com / zdybi(malpa)interia.eu

czwartek, 23 lutego 2017

Zanim załamie się pod Tobą lód

W Internecie jest bardzo dużo informacji na temat sposobów postępowania w momencie załamania się lodu i wpadnięcia do wody, jak również ratowania takich osób. Informacje te zamieszczone są na stronach różnych służb i organizacji zajmujących się ratownictwem oraz wszelkiej maści outdoorowców. Niestety, prawie wszystkie te informacje można sprowadzić do znanego przysłowia „mądry Polak po szkodzie”. Dlaczego tak twierdzę? Otóż wszystko to, co zrobimy po załamaniu się pod nami lodu, będzie tylko konsekwencją tego co zrobiliśmy, lub nie zrobiliśmy, przed wejściem na lód. A niestety informacji o tym, jak przygotować się do wejścia na lód jest bardzo mało. Dlatego w niniejszym poście postaram się w bardzo uproszczony sposób opisać moje doświadczenia zdobyte podczas badań naukowych jak i survivalowych szkoleń. Nie będzie to więc typowy tekst o sposobach ratowania ludzi z „przerębli” i udzielaniu im pomocy po wydostaniu z wody. Takich opracowań należy szukać na innych stronach internetowych.

Analiza

Zanim zdecydujemy się wejść na zamarznięty zbiornik wodny lub rzekę, powinniśmy dokładnie przeanalizować trzy poniższe punkty.

1.Informacje.
Co wiemy o danym zbiorniku wodnym/rzece i miejscu w którym chcemy wejść na lód (głębokość, prędkość nurtu, dopływy, itd.)? Czy możemy oszacować grubość i wytrzymałość lodu na trasie naszego marszu?

2.Bezpieczeństwo.
Jak możemy się zabezpieczyć, żeby zmniejszyć ryzyko załamania się lodu? Jak możemy się zabezpieczyć na wypadek załamania się lodu i wpadnięcia do wody?

3.Uzasadnienie ryzyka.
Znając odpowiedzi na powyższe pytania musimy się zastanowić, czy mamy w stosunku do oszacowanego ryzyka wystarczająco uzasadniony powód do wejścia na lód.

Lód

Na różnych stronach internetowych możemy znaleźć tabele z informacjami o grubości i wytrzymałości lodu. Przykładowo, warstwę lodu o grubości 5-7 cm podaje się za wystarczającą do utrzymania ciężaru człowieka. Czy tak jest w rzeczywistości? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta, ponieważ kolokwialnie można stwierdzić, że lód lodowi nie jest równy. I jest to bardzo ważne stwierdzenie.

Lód na rzece lub zbiorniku wodnym powstaje nie tylko wskutek zamarzania wody, ale również przeobrażeń (najczęściej mokrej metamorfozy) pokrywy śnieżnej powstałej na powierzchni lodu. Największą wytrzymałością charakteryzuje się ten pierwszy rodzaj lodu, ponieważ lód powstały ze śniegu jest porowaty i zawiera sporo powietrza. Im lód jest bardziej przeźroczysty, tym mniej zawiera w sobie pęcherzyków powietrza i jest bardziej wytrzymały. Przy czym wytrzymałość lodu nie zależy tylko od jego grubości i ilości zawartego w nim powietrza, ale również od temperatury. Im lód ma niższą temperaturę, tym jest twardszy. O ile temperatura lodu w spągu (na kontakcie z wodą) wynosi 0ºC, to w stropie może być już dużo niższa. Wartość temperatury w stropie lodu zależy głównie od wartości i czasu trwania temperatury powietrza nad zbiornikiem wodnym/rzeką, grubości i rodzaju lodu oraz grubości i gęstości pokrywy śnieżnej zalegającej na powierzchni lodu. Natomiast grubość pokrywy lodowej zależy nie tylko od ujemnej wartości temperatury powietrza i czasu jej trwania, ale również od głębokości zbiornika (im zbiornik głębszy tym wolniej zamarza), ruchu (przemieszczania się wody – dotyczy zwłaszcza wartkich rzek) i mieszania się wody, grubości i gęstości pokrywy śnieżnej zalegającej na powierzchni lodu (im pokrywa śnieżna grubsza, a jej gęstość mniejsza, tym lód wolniej przyrasta), zanieczyszczeń (ścieki obniżają temperaturę krzepnięcia wody). To wszystko, co napisałem powyżej jest sporym uproszczeniem, bowiem w rzeczywistości zagadnienia te są znacznie bardziej złożone.

W rzekach o wartkim nurcie najgrubsza pokrywa lodowa występuje w miejscach gdzie woda przemieszcza się najwolniej (najczęściej przy brzegach i wypłyceniach). Natomiast miejsca najszybszego przemieszczania się wody mogą być wolne od lodu nawet przy dużym mrozie. Wahania stanu wody w rzece mogą doprowadzić do powstania pustych przestrzeni pomiędzy pokrywą lodową a nie zamarzniętą wodą. Lód w takich miejscach będzie bardziej podatny na załamanie się. Podobna sytuacja może mieć miejsce na zbiornikach wodnych. Wahania poziomu lustra wody mogą spowodować, że pokrywa lodowa najpierw zawiśnie ponad lustrem wody, a następnie pod wpływem własnego ciężaru popęka (głównie przy brzegach) i z powrotem osiądzie na wodzie. Do popękania lodowej pokrywy może dojść również wskutek występowania silnych mrozów, ruchu wody (np. przyboru wody w rzece).

Zarówno na rzekach jak i zbiornikach wodnych na pokrywie lodowej najczęściej znajduje się warstwa śniegu, która uniemożliwia wzrokową ocenę lodu (przeźroczystość lodu, grubość, spękania). Jednakże czasami pokrywa lodowa jest wolna od śniegu. Taka sytuacja może wystąpić na początku zimy (kiedy spadkowi temperatury poniżej 0 C nie towarzyszą opady), długiej odwilży (podczas której pokrywa śnieżna, czasami również lodowa, ulega stopieniu a następnie ponownemu zamarznięciu), po wystąpieniu silnego wiatru (pokrywa śnieżna o małej gęstości może ulec wywianiu).

Przed wejściem na lód

Jeżeli po przeanalizowaniu wszystkich informacji „za” i „przeciw” podjęliśmy decyzję o wejściu na lód, to oczywiście musimy się odpowiednio przygotować do marszu po lodzie.

1. Ubranie.
Pozostawiamy na sobie tylko bieliznę termoaktywną i ubieramy na nią wodoodporną i najlepiej oddychającą kurtkę oraz spodnie. Nogawki spodni wkładamy do butów i odpowiednio mocno ściągamy sznurówki w butach. Sznurek od dolnego ściągacza kurtki mocno zaciskamy i zawiązujemy. To samo robimy ze ściągaczem od kaptura, który oczywiście nasuwamy na głowę. Wokół szyi możemy owinąć szal, bandamę, aby opóźnić przedostanie się wody pod kurtkę. Ubieramy rękawice, najlepiej cienkie wełniane i dobrze dopasowane do dłoni. Mocno zaciągamy rzepy od rękawów kurtki. W widocznym na fot. 1 wodoodpornym zestawie armii brytyjskiej dwukrotnie skoczyłem do przerębli. Miałem tylko wodę w butach, mokre po łokieć rękawy koszulki termoaktywnej oraz częściowo golf. Mój tułów oraz nogi (z wyjątkiem stóp i dolnej części łydek) pozostały suche. Odpowiednio założone wodoodporne ubranie pomoże nam dłużej utrzymać się na wodzie i spowolni wychładzanie naszego organizmu. Tym samym złagodzi, lub nawet pozwoli uniknąć (jeżeli odpowiednio szybko wydostaniemy się z wody) szoku termicznego, spowodowanego bezpośrednim kontaktem naszego ciała z zimną wodą. Jeżeli nie dysponujemy wodoodpornym ubraniem, wówczas możemy użyć folii NRC, którą szczelnie owijamy tułów, następnie ubieramy bieliznę termoaktywną. Pozostałe ubranie (polary, swetry, spodnie, itd.) owijamy szczelnie ponchem, tworząc z niego rulon. Końce rulonu mocno obwiązujemy sznurkiem (np. ściągaczami z poncha). Tak zabezpieczone ubranie wkładamy pod kurtkę, owijając je wokół tułowia. Po wpadnięciu do wody rulon z ubrania będzie spełniał rolę kamizelki ratunkowej. Dodatkowo pod kurtkę możemy włożyć pustą manierkę lub butelkę PET. Najlepszą prowizoryczną kamizelkę ratunkową wykonamy z materaca piankowego (tzw. karimaty). Owijamy nią nasz tułów i obwiązujemy paskiem trocznym lub linką. Pamiętajmy, że wszystkie prowizoryczne kamizelki ratunkowe musimy mocować na tułowiu jak najwyżej, najlepiej tuż pod pachami. Jeżeli rulon z ubrania lub karimatę umieścimy zbyt nisko, np. na wysokości pasa, wówczas nasz środek ciężkości będzie się znajdował powyżej kamizelki. Po wpadnięciu do wody prowizoryczna kamizelka ratunkowa spowoduje, że nogi będą nam wystawać ponad wodę, natomiast głowę będziemy mieli pod wodą.

2. Narty, rakiety śnieżne.
Jeżeli dysponujemy rakietami śnieżnymi lub nartami skiturowymi, koniecznie należy je założyć na nogi. W ten sposób zmniejszymy nasz nacisk jednostkowy na lód, a tym samym zmniejszymy ryzyko załamania się lodu. Pamiętajmy tylko, aby odpiąć zabezpieczenia (dodatkowe paski lub linki zabezpieczające narty lub rakiety przed zgubieniem w razie wypięcia się butów z wiązań) ponieważ w przypadku wpadnięcia do wody może koniecznym okazać się szybkie wypięcie nart lub rakiet.

3. Plecak.
Jeżeli nasz plecak jest lekki i wypełnia go śpiwór w wodoodpornym worku, zapasowe ubrania zapakowane w worek foliowy, wodoodporny pojemnik na żywność, duży kartusz do kuchenki z małą ilością gazu lub pusta butelka na paliwo, pusta manierka, wówczas takiego plecaka nie ściągamy z pleców. Po załamaniu się lodu i wpadnięciu do wody będzie działał jak pływak i utrzymywał nas na wodzie. W przypadku ciężkiego plecaka lepiej go ściągnąć z pleców i ciągnąć za sobą po lodzie na mocnej lince o długości przynajmniej 6-7 m. W ten sposób zmniejszymy nasz nacisk jednostkowy na lód, a w przypadku wpadnięcia do wody plecak może nieco spowolnić nasze zanurzanie się w wodzie i może również okazać się pomocny przy wychodzeniu z niej.

4. Sprzęt do sondowania i wydostawania się na lód.
Wchodząc na lód musimy dysponować narzędziem do sondowania stanu (grubości, twardości, szczelin) pokrywy lodowej. Można do tego użyć kijków z metalowymi końcówkami, czekana o długim stylisku lub wyciąć z przybrzeżnych drzew odpowiednio grubą tyczkę o długości około 3 m i zaostrzyć jeden z jej końców. Nawet gdy pokrywa lodowa jest wolna od śniegu, nie możemy zrezygnować z sondowania lodu. W przypadku, kiedy lód pokrywa warstwa śniegu, uniemożliwiająca wzrokowe badanie lodu, wówczas każdy nasz krok musi być poprzedzony sondowaniem lodu. Drewniana tyczka, kijki, a zwłaszcza czekan, będą również bardzo pomocne przy wydostawaniu się z wody. Pamiętajmy, że gruba pokrywa lodowa pod naszymi stopami nie musi świadczyć o równie grubej pokrywie lodowej tuż przed nami. Jak już wspomniałem wcześniej, grubość lodu z różnych przyczyn może się gwałtownie zmieniać. Szczególnie należy zwrócić na to uwagę na rzekach z szybkim nurtem, licznymi dopływami i ujściami ścieków (dotyczy to również zbiorników wodnych). Z kolei niezbyt zachęcająco wyglądająca pokrywa lodowa może okazać się wystarczająco bezpieczna do poruszania się po niej. Ale o tym możemy się przekonać z bezpośrednich badań lodu. Wielokrotnie uczestniczyłem w geofizycznych badaniach tatrzańskich jezior. Szczególnie utkwiło mi w pamięci badanie prowadzone pod koniec zimy. Na jednym z tatrzańskich stawów na skutek odwilży zalegał rozmiękły lód, utworzony z pokrywy śnieżnej. Co parę kroków któraś z osób prowadzących badania zapadała się prawie po kolana w rozmiękłej breji. Jednakże z licznych, wcześniej przeprowadzonych odwiertów wiedzieliśmy, że pod tą miękką warstwą jest twardy i gruby na kilkadziesiąt centymetrów lód. Dla turystów stojących na brzegu nasze poczynania wyglądały na bardzo ryzykowne, jednakże my czuliśmy się w miarę bezpiecznie. Napisałem „w miarę”, ponieważ na lodzie nigdy nie można się czuć zupełnie bezpiecznie.

Przekraczanie zamarzniętych rzek o szybkim nurcie należy do szczególnie niebezpiecznych z dwóch powodów: dużego zróżnicowania grubości i twardości lodu oraz szybkiego nurtu, który w przypadku wpadnięcia do wody będzie nas wciągał pod lód. Taką rzekę powinniśmy przekraczać asekurując się liną. Może to być odpowiednio wytrzymały repsznur, linka spadochronowa lub ulubiony przez survivalowców paracord. Linę, najlepiej za pomocą pętli, mocujemy do odpowiednio grubego nadbrzeżnego drzewa (linę mocujemy podobnie jak w przypadku zjazdu ze skalnej ściany, tylko nie używamy karabinka), a obiema jej złączonymi końcami obwiązujemy się pod pachami, stosując węzeł najlepiej w postaci podwójnej ósemki. Rzekę pokonujemy idąc po niewielkim skosie w dół rzeki. Możemy również przekraczać ją idąc prostopadle do jej biegu, ale wówczas przekraczanie rzeki najlepiej rozpocząć nieco poniżej drzewa do którego przymocowana jest lina. Dzięki temu, w przypadku wpadnięcia do wody, będzie nam łatwiej walczyć z prądem i wydostać się na lód. Podczas asekurowania się liną pamiętajmy, aby na linie nie było nadmiernego luzu, najlepiej jeżeli lina jest lekko napięta.

Nawet przy asekurowaniu się liną powinniśmy mieć narzędzia ułatwiające wydostanie się na lód. Najlepsze są do tego tak zwane „lodowe kolce asekuracyjne”, które można kupić w sklepach wędkarskich lub wykonać samemu. Przed wejściem na lód przewlekamy je przez oba rękawy, tak jak rękawiczki ze sznurkiem dla małych dzieci i kasujemy nadmierną długość linki. Jeżeli nie mamy wymienionych kolców możemy użyć czekana, raków, mocnego noża, kijków (trzymając je tuż powyżej talerzyka). Pamiętajmy, że wydostanie się na lód bez wymienionych wyżej narzędzi będzie bardzo trudne, a czasami może okazać się niemożliwe.

Wpadnięcie do wody

Jeżeli mimo naszych wysiłków, mających na celu zminimalizowanie ryzyka wpadnięcia do wody, poczujemy że załamuje się pod nami lód, to powinniśmy starać się zachować spokój i wziąć głęboki oddech, zanim nasza głowa znajdzie się pod wodą. W przypadku asekurowania się liną należy cały czas mocno ją trzymać. Prowizoryczna kamizelka ratunkowa zapewni nam szybkie wypłynięcie na powierzchnię. Wodoodporne ubranie zmniejszy dyskomfort kontaktu z zimna wodą, jak również zmniejszy ryzyko wystąpienia szoku termicznego. Jeżeli asekurowaliśmy się liną, wówczas wydostanie się na lód nie powinno sprawić nam większych trudności. W przypadku braku takiej asekuracji, powinniśmy najpierw zorientować się w którym miejscu pokrywa lodowa jest najgrubsza i w tym miejscu rozpocząć próby wydostania się na lód. Nasze narzędzia (kolce lodowe, czekan, raki, kijki, nóż) wbijamy maksymalnie daleko od krawędzi lodu i powoli wciągamy swój tułów na lód. Po wciągnięciu tułowia delikatnie wyciągamy pod kątem prostym jedną nogę, a następnie pociągamy się w celu wyciągnięcia drugiej nogi. Jest bardzo prawdopodobne, że przy pierwszej próbie wyjścia z wody lód ponownie załamie się pod ciężarem naszego tułowia. Możemy próbować zapobiec temu uderzając obiema rękami w lód, w miejscu w którym chcemy się na niego wczołgać. Jeżeli lód się załamie, podpływamy dalej i ponownie testujemy lód. Po wciągnięciu się na lód nie podnosimy się, tylko odczołgujemy w kierunku brzegu z którego przyszliśmy. Dopiero kiedy uznamy, że lód pod nami jest już wystarczająco bezpieczny, możemy wstać i dalej poruszać się na nogach, najlepiej po swoich śladach. Po dojściu do brzegu może okazać się potrzebna krótka i intensywna rozgrzewka fizyczna. Po niej zdejmujemy mokry kombinezon oraz bieliznę termoaktywną, wycieramy się i przebieramy w suche ubranie, które mieliśmy w plecaku lub rulonie pod kurtką. Jeżeli jesteśmy dosyć mocno wychłodzeni, to powinniśmy rozpalić ognisko przy którym ogrzejemy się, wysuszymy ubranie i zagotujemy wodę.

Jeżeli jesteśmy morsami i dobrze jest nam znana reakcja naszego organizmu na wychłodzenie, spowodowane kontaktem z zimną wodą, nie zakładajmy, że nasz organizm po długiej i wyczerpującej wędrówce, wychłodzeniu, braku dostatecznej ilości pożywienia i snu, zachowa się tak samo jak podczas morsowania.

Przedstawione w tym poście informacje nie wyczerpują wszystkich zagadnień dotyczących bezpieczeństwa, związanego z przemieszczaniem się po zamarzniętych rzekach i zbiornikach wodnych. Stanowią tylko zarys problemu z jakim może się zetknąć zabłąkany, samotny turysta, którego jedynym lub najszybszym ratunkiem jest droga przez pokrytą lodem rzekę lub jezioro.

Po resztę informacji zapraszam na zimowe szkolenia.

Staszek


Fot. 1. Po wydostaniu się na lód za pomocą noża i magazynka wypiętego z kbk Tantal. Lina służyła tylko do asekuracji (fot. Przemysław „Fredi” Ferfet).